ทำไม Cranial Nerves ถึงสำคัญมากในการสอบแพทย์?
หนึ่งในหัวข้อที่นักศึกษาแพทย์กลัวที่สุดในการสอบ NL Step 3 และ Long Case คือ Cranial Nerve Examination เพราะต้องจำทั้ง 12 คู่ พร้อม Function, Pathway, รูปแบบ Lesion และ Clinical Signs ที่ตามมา โจทย์มักมาในรูป "ผู้ป่วยมีอาการแบบนี้ — บอกว่า Cranial Nerve คู่ไหนผิดปกติ" หรือ "ตรวจพบ CN Palsy — Localize lesion ได้ที่ไหน"
บทความนี้จะพาคุณ จำ Cranial Nerves ทั้ง 12 คู่อย่างเป็นระบบ พร้อมเทคนิค Mnemonic, ตารางสรุป และตัวอย่างโจทย์ที่ออกบ่อยในสอบแพทย์ไทย ใครที่กำลังเตรียมสอบสามารถฝึกทำโจทย์จริงได้ที่ คลังข้อสอบ NL Practice ของเราได้เลย
Mnemonic จำชื่อ Cranial Nerves 12 คู่
ก่อนจะไปลงลึกเรื่อง Function ต้องจำ ชื่อและลำดับ ให้ได้ก่อน วิธีที่ง่ายที่สุดคือใช้ประโยค Mnemonic แบบไทยๆ ดังนี้:
"โอ้ โอ สาม ทำ ห้า หก เจ็ด แปด กลอส แวก สอง สิบสอง"
- CN I — Olfactory (ได้กลิ่น)
- CN II — Optic (มองเห็น)
- CN III — Oculomotor (ขยับลูกตาส่วนใหญ่)
- CN IV — Trochlear (กดลูกตาลง-เข้าใน)
- CN V — Trigeminal (ความรู้สึกหน้า + เคี้ยวอาหาร)
- CN VI — Abducens (กางลูกตาออก)
- CN VII — Facial (กล้ามเนื้อหน้า + รับรสลิ้น 2/3 หน้า)
- CN VIII — Vestibulocochlear (ได้ยิน + ทรงตัว)
- CN IX — Glossopharyngeal (รับรสลิ้น 1/3 หลัง + คอหอย)
- CN X — Vagus (กล่องเสียง + อวัยวะในช่องท้อง)
- CN XI — Accessory (กล้ามเนื้อ SCM + Trapezius)
- CN XII — Hypoglossal (ลิ้น)
เคล็ดลับ: จำ Type ของแต่ละ CN ด้วย Mnemonic อังกฤษ "Some Say Marry Money But My Brother Says Big Brains Matter More" ย่อเป็น S, S, M, M, B, M, B, S, B, B, M, M — หมายถึง Sensory, Sensory, Motor, Mixed, Both, Motor... เป็นต้น
ตารางสรุป Cranial Nerves: Function, Test, และ Lesion
| CN | ชื่อ | Function หลัก | วิธีทดสอบ | อาการเมื่อ Lesion |
|---|---|---|---|---|
| I | Olfactory | ได้กลิ่น | ให้ดมกลิ่น (ข้างละข้าง) | Anosmia (มักเกิดจาก Head trauma, Subfrontal meningioma) |
| II | Optic | มองเห็น | VA, VF, Fundoscopy, Pupil reflex | Bitemporal hemianopia (Chiasm), Homonymous hemianopia (Optic tract) |
| III | Oculomotor | ขยับตา, หด pupil, ยก eyelid | EOM, Pupil size & reaction | Ptosis, Dilated pupil, Eye "down and out" — Posterior communicating artery aneurysm |
| IV | Trochlear | Superior oblique — กดตาลงขณะมองเข้าใน | มองลงขณะ Adduction | Vertical diplopia, Head tilt (Trochlear palsy) |
| V | Trigeminal | ความรู้สึกหน้า 3 ส่วน + เคี้ยว | Corneal reflex, Facial sensation, Jaw strength | Trigeminal neuralgia, Jaw deviation ไปด้าน Lesion |
| VI | Abducens | Lateral rectus — กางตาออก | มองออกด้านข้าง | Esotropia, Horizontal diplopia — Raised ICP (False localizing sign) |
| VII | Facial | กล้ามเนื้อหน้า, รับรสลิ้น 2/3, น้ำตา, น้ำลาย | ยิ้ม, หรี่ตา, ยกคิ้ว | UMN: หน้าล่างอ่อนแรง / LMN (Bell's palsy): หน้าทั้งซีกอ่อนแรง |
| VIII | Vestibulocochlear | ได้ยิน + ทรงตัว | Rinne & Weber test, Romberg | Sensorineural vs Conductive hearing loss, Vertigo, Nystagmus |
| IX | Glossopharyngeal | รับรสลิ้น 1/3 หลัง, กลืน, Gag reflex | Gag reflex | Dysphagia, Glossopharyngeal neuralgia |
| X | Vagus | กล่องเสียง, เพดาน, Parasympathetic ช่องท้อง | พูด "อา", ดูการยก Uvula | Uvula เบี้ยวออกจากด้าน Lesion, เสียงแหบ, Hoarseness |
| XI | Accessory | SCM + Trapezius | หันหัว, ยักไหล่ | Weakness ของ SCM และ Trapezius |
| XII | Hypoglossal | ลิ้น | แลบลิ้น | LMN: ลิ้นฝ่อ, เบี้ยวไปด้าน Lesion / UMN: เบี้ยวออกจากด้าน Lesion |
จุดที่สับสนบ่อย: UMN vs LMN Lesion ของ CN VII และ XII
โจทย์ที่ออกบ่อยมากในสอบแพทย์คือการแยก Upper Motor Neuron (UMN) กับ Lower Motor Neuron (LMN) Lesion ของ CN VII (Facial) และ CN XII (Hypoglossal)
CN VII — Facial Nerve
- UMN Lesion (เช่น Stroke ที่ Internal capsule): กล้ามเนื้อหน้า ล่าง อ่อนแรงด้านตรงข้าม ยกคิ้วและหรี่ตาได้ปกติ (เพราะ Frontalis ได้รับ Bilateral cortical input)
- LMN Lesion (เช่น Bell's Palsy, Parotid tumor): หน้า ทั้งซีก อ่อนแรง รวมถึง หน้าผากและรอบตา ยกคิ้วไม่ขึ้น
จำง่ายๆ: "UMN รอด Forehead — LMN เจ็บทั้งหน้า"
CN XII — Hypoglossal Nerve
- UMN Lesion: ลิ้นเบี้ยวออกจากด้าน Lesion (เบี้ยวไปฝั่งอ่อนแรง = ฝั่งตรงข้ามสมอง)
- LMN Lesion: ลิ้นเบี้ยวไปด้าน Lesion (เบี้ยวหาฝั่งที่อ่อนแรง) มี Fasciculation และ Atrophy ได้
จำง่ายๆ: "ลิ้น LMN ชอบด้าน Lesion — ลิ้น UMN หนีด้าน Lesion"
Localization: บอก Level ของ Lesion จาก CN Palsy
ในสอบ Long Case และ MEQ มักถามว่า "Lesion อยู่ที่ไหน?" การจำ Pattern ของ CN ที่เสียด้วยกันช่วย Localize ได้แม่นมาก
- CN III Palsy + Pupil dilated → Posterior Communicating Artery (PComm) Aneurysm จนกว่าจะพิสูจน์ได้ว่าไม่ใช่ (Surgical emergency!)
- CN III Palsy + Pupil spared → Diabetic CN III Palsy (Ischemic — ไม่กระทบ Outer parasympathetic fibers)
- CN VI Palsy isolated → False localizing sign จาก Raised ICP หรือ Diabetic neuropathy
- CN IX + X + XI (Jugular foramen syndrome) → Tumor หรือ Thrombosis ที่ Jugular foramen เช่น Glomus jugulare
- CN VII + VIII เสียพร้อมกัน → Cerebellopontine angle (CPA) tumor เช่น Acoustic neuroma (Vestibular schwannoma)
- CN III + IV + VI + V1 เสียพร้อมกัน → Cavernous sinus syndrome (Carotid aneurysm, Cavernous sinus thrombosis, Tumor)
การฝึก Localize Lesion จากโจทย์จริงๆ จะช่วยให้คุณตอบได้คล่อง ลองฝึกกับ ข้อสอบจำลองของ morroo ซึ่งมีโจทย์ Neurology ที่ครอบคลุมทุกหัวข้อ
ตัวอย่างโจทย์สอบแพทย์และวิธีคิด
โจทย์ที่ 1
ผู้ป่วยชายอายุ 55 ปี มาด้วยอาการตาขวาปิดครึ่ง เห็นภาพซ้อน ตรวจพบ Ptosis ขวา, Mydriasis ขวา, ลูกตาขวาอยู่ในตำแหน่ง Down and out — Diagnosis คืออะไร? และ Next step?
วิธีคิด: CN III Palsy + Pupil involved (dilated) → ต้องนึกถึง PComm Aneurysm ก่อนเลย → Next step คือ CT Angiography หรือ MR Angiography ทันที เพราะเป็น Neurosurgical emergency
โจทย์ที่ 2
ผู้ป่วยหญิงอายุ 35 ปี มาด้วยอาการหน้าเบี้ยวซีกขวาทั้งหมด ยกคิ้วขวาไม่ขึ้น หรี่ตาขวาไม่ได้ มีปากเบี้ยวขวา — บอก Type และ Localization ของ Lesion
วิธีคิด: CN VII Palsy ทั้งซีกรวมถึง Forehead → LMN Lesion → อยู่ที่ CN VII เอง (Peripheral) → สาเหตุที่พบบ่อยสุดคือ Bell's Palsy (Idiopathic) รักษาด้วย Prednisolone ± Acyclovir
โจทย์ที่ 3
ผู้ป่วยมี Sensorineural hearing loss ซ้าย + Tinnitus + Vertigo เรื้อรัง ตรวจพบ CN VII Palsy ซ้ายเล็กน้อย — Diagnosis ที่ต้องนึกถึงคืออะไร?
วิธีคิด: CN VIII + CN VII เสียพร้อมกัน → CPA Lesion → Acoustic Neuroma (Vestibular Schwannoma) → ตรวจ MRI Brain with Gadolinium
เทคนิคสรุปท้าย: จำแบบ "STOP" System
เวลาเจอโจทย์ CN ในห้องสอบ ใช้ Framework STOP:
- S — Symptom: อาการคืออะไร? (Diplopia, Facial weakness, Hearing loss, ฯลฯ)
- T — Type: UMN หรือ LMN? Sensory หรือ Motor?
- O — Origin: CN คู่ไหนที่ผิดปกติ? เสียเดี่ยวหรือเสียหลายคู่?
- P — Place: Localize Lesion ได้ที่ไหน? (Cortex, Brainstem, CPA, Skull base, Peripheral?)
การใช้ STOP จะช่วยให้คุณตอบโจทย์ได้อย่างเป็นระบบ ไม่หลุด Diagnosis สำคัญ และตอบ MEQ ได้ครบประเด็น หากอยากฝึกเขียนตอบ Long Case จริงๆ แนะนำให้ดูที่ แนวทางสอบ Long Case ของเรา ซึ่งมีตัวอย่าง Case Neurology ให้ฝึกด้วย
สรุป
Cranial Nerves เป็นหัวข้อที่ดูเยอะแต่จริงๆ แล้ว จำได้ง่ายถ้าเข้าใจ Pattern สิ่งที่ต้องจำให้ขึ้นใจคือ:
- ชื่อและ Function ของ CN ทั้ง 12 คู่
- วิธีแยก UMN vs LMN ของ CN VII และ XII
- Pattern ของ Multiple CN Palsy เพื่อ Localize (CPA, Cavernous Sinus, Jugular Foramen)
- จดจำ Red Flag เช่น CN III Palsy + Pupil involved = Aneurysm จนกว่าจะพิสูจน์ได้
อย่าลืมว่าการ ฝึกทำโจทย์ซ้ำๆ คือกุญแจสำคัญที่สุด ไม่ใช่แค่การอ่านเนื้อหา สมัครใช้งาน morroo เพื่อเข้าถึงคลังโจทย์ Neurology และหัวข้ออื่นๆ อีกหลายร้อยข้อ ดูแพ็กเกจได้ที่ หน้า Pricing ได้เลยครับ