ทำไม Endocrinology ถึงออกสอบบ่อย?
Endocrinology หรือวิชาต่อมไร้ท่อ เป็นหนึ่งในหัวข้อที่ออกสอบแพทย์ทั้ง NL, ข้อเขียน และ OSCE อย่างสม่ำเสมอ เพราะโรคกลุ่มนี้เกี่ยวข้องกับระบบฮอร์โมนที่กระทบอวัยวะหลายระบบพร้อมกัน ทำให้โจทย์มักออกแบบให้ต้องวิเคราะห์หลายขั้นตอน ตั้งแต่การแปล Lab ไปจนถึงการเลือกการรักษา
บทความนี้จะพาคุณ จัดระบบความรู้ Endocrinology ให้ครอบคลุมทุกโรคที่ออกบ่อย พร้อมเทคนิคจำที่ใช้งานได้จริงในห้องสอบ ลองไปฝึกทำโจทย์เพิ่มเติมได้ที่ ระบบฝึกทำข้อสอบ NL ของหมอรู้ได้เลย
1. Diabetes Mellitus — โรคที่ต้องรู้ให้ลึกที่สุด
DM เป็นหัวข้อที่มีโอกาสออกสอบสูงมากทุกปี ต้องแยกให้ได้ว่าเป็น Type 1, Type 2 หรือ Secondary DM และต้องรู้ภาวะแทรกซ้อนเฉียบพลันและเรื้อรัง
การวินิจฉัย DM (ตามเกณฑ์ ADA)
| เกณฑ์ | ค่า |
|---|---|
| FPG (Fasting Plasma Glucose) | ≥ 126 mg/dL |
| 2-hr PG ใน OGTT | ≥ 200 mg/dL |
| HbA1c | ≥ 6.5% |
| Random PG + อาการ | ≥ 200 mg/dL |
ภาวะฉุกเฉิน: DKA vs HHS
| Feature | DKA | HHS |
|---|---|---|
| กลุ่มโรค | Type 1 DM | Type 2 DM |
| Blood glucose | 250–600 mg/dL | > 600 mg/dL |
| pH | < 7.3 | ปกติ |
| Ketone | ++++ | ไม่มี / น้อย |
| Osmolarity | ปกติ – สูงเล็กน้อย | > 320 mOsm/kg |
| Mortality | ต่ำกว่า | สูงกว่า |
เทคนิคจำ: "DKA = เด็ก + Keto + Acid" / "HHS = แก่ + Hyper + Hyperosmolar"
2. Thyroid Disorders — แยก Hypo vs Hyper ให้ขาด
โรคไทรอยด์ออกสอบทั้งในรูปแบบ diagnosis, investigation และ management ต้องจำสองทิศทางให้ชัด
Hypothyroidism
- สาเหตุหลัก: Hashimoto's thyroiditis (Anti-TPO+), Iodine deficiency, Post-radioiodine
- อาการ: น้ำหนักขึ้น, หนาวง่าย, ท้องผูก, ผมร่วง, bradycardia, myxedema
- Lab: TSH ↑, Free T4 ↓
- รักษา: Levothyroxine (T4) ปรับ dose ตาม TSH
Hyperthyroidism
- สาเหตุหลัก: Graves' disease (TSI+), Toxic multinodular goiter, Toxic adenoma
- อาการ: น้ำหนักลด, ร้อนง่าย, ท้องเสีย, tremor, tachycardia, exophthalmos (เฉพาะ Graves')
- Lab: TSH ↓, Free T4 ↑ / T3 ↑
- รักษา: PTU/Methimazole, Radioiodine, Surgery
Thyroid Storm — ฉุกเฉินที่ต้องรู้
Thyroid storm เกิดจาก uncontrolled hyperthyroidism มักถูก trigger โดย infection, surgery, trauma อาการเด่น: ไข้สูง, tachyarrhythmia, altered consciousness, GI upset
รักษา (จำ "Block-Block-Block-Block"):
- Block synthesis: PTU (ดีกว่า Methimazole เพราะยัง block peripheral conversion)
- Block release: Lugol's iodine (ให้หลัง PTU 1 ชั่วโมง)
- Block peripheral effect: Propranolol
- Block adrenal crisis: Hydrocortisone
3. Adrenal Disorders — อย่าสับสน Cushing vs Addison
Cushing's Syndrome (Hypercortisolism)
- สาเหตุบ่อยที่สุด: Exogenous steroids
- สาเหตุ Endogenous: Cushing's disease (Pituitary adenoma → ACTH↑), Ectopic ACTH (Small cell lung Ca), Adrenal adenoma (ACTH↓)
- อาการ: Central obesity, Moon face, Buffalo hump, Striae, Hypertension, Hyperglycemia, Osteoporosis
- Screening: 24-hr urine cortisol หรือ 1-mg overnight dexamethasone suppression test
Addison's Disease (Primary Adrenal Insufficiency)
- สาเหตุ: Autoimmune (บ่อยสุด), TB, Meningococcemia (Waterhouse-Friderichsen syndrome)
- อาการเด่น: Hyperpigmentation (เพราะ ACTH↑ → MSH↑), Hypotension, Hyponatremia, Hyperkalemia, Hypoglycemia
- Adrenal crisis: รักษาด้วย IV Hydrocortisone + IV Normal saline ทันที
Primary Hyperaldosteronism (Conn's Syndrome)
ต้องนึกถึงเมื่อมี Hypertension + Hypokalemia + Metabolic alkalosis Lab: Aldosterone↑, Renin↓ (ARR > 30) วินิจฉัยยืนยันด้วย CT Adrenal → Adrenal adenoma รักษาด้วย Surgery หรือ Spironolactone
4. Pituitary Disorders — จำแกน Hypothalamus-Pituitary-End organ
การเข้าใจ feedback loop ของแกน HPO/HPA/HPT คือหัวใจของการแปล Lab ต่อมใต้สมอง
Hyperprolactinemia
- สาเหตุ: Prolactinoma (บ่อยสุด), ยา (Metoclopramide, Antipsychotics), Hypothyroidism, Pregnancy
- อาการ: หญิง: Amenorrhea + Galactorrhea / ชาย: Erectile dysfunction, Gynecomastia
- รักษา: Dopamine agonist (Cabergoline, Bromocriptine)
Acromegaly (GH excess in Adult)
- สาเหตุ: GH-secreting pituitary adenoma
- อาการ: Coarse facial features, Large hands/feet, Macroglossia, Prognathism, Carpal tunnel syndrome, DM, Hypertension
- Screening: IGF-1 ↑ → ยืนยันด้วย Oral glucose suppression test (GH ไม่ลดต่ำกว่า 1 ng/mL = positive)
Diabetes Insipidus (DI)
| ชนิด | สาเหตุ | ADH level | Response to DDAVP |
|---|---|---|---|
| Central DI | Head trauma, Pituitary surgery | ↓ | ตอบสนองดี |
| Nephrogenic DI | Lithium, Hypercalcemia, CKD | ↑ | ไม่ตอบสนอง |
5. Calcium & Parathyroid Disorders — แปล Lab ให้ถูก
Hypercalcemia
สาเหตุ (จำ "CHIMPANZEES"): Calcium supplement excess, Hyperparathyroidism, Iatrogenic (Thiazide, Vit D), Malignancy (บ่อยสุดในผู้ป่วยใน), Paget's, Addison's, Neoplasm (Multiple myeloma), Zollinger-Ellison, Excess Vit A, Endocrine (Thyrotoxicosis), Sarcoidosis
สาเหตุที่ออกสอบบ่อยที่สุด: Primary hyperparathyroidism (ผู้ป่วยนอก) และ Malignancy (ผู้ป่วยใน)
- Primary hyperparathyroidism: Ca↑, Phosphate↓, PTH↑, Cl:Phosphate ratio > 33
- Malignancy-associated: Ca↑, PTH↓, PTHrP↑ (Humoral hypercalcemia)
Hypocalcemia
- สาเหตุ: Hypoparathyroidism (post-thyroidectomy), Vitamin D deficiency, Hypomagnesemia, CKD
- อาการ: Tetany, Chvostek's sign (เคาะหน้า → กล้ามเนื้อกระตุก), Trousseau's sign (รัด BP cuff → carpal spasm), QT prolongation
6. โจทย์ตัวอย่าง + วิธีคิด
โจทย์ที่ 1
หญิงอายุ 35 ปี มา ด้วยอ่อนเพลีย น้ำหนักลด ใจสั่น มีผมบางและตาโปน TSH < 0.01, Free T4 = 4.2 ng/dL, TRAb positive — วินิจฉัยคืออะไร และจะตรวจอะไรเพิ่ม?
วิธีคิด: TSH↓ + Free T4↑ = Hyperthyroidism → TRAb+ บ่งชี้ Graves' disease → ตรวจเพิ่ม Thyroid uptake scan (diffuse uptake), Anti-TPO → รักษาด้วย Methimazole หรือ PTU ก่อน แล้วพิจารณา Radioiodine/Surgery
โจทย์ที่ 2
ชายอายุ 50 ปี มีความดันโลหิตสูงรักษาไม่ได้ผล K = 2.9, CO2 = 30, Aldosterone = 25 ng/dL, Renin = 0.2 ng/mL/hr — ขั้นตอนถัดไปคืออะไร?
วิธีคิด: Hypertension + Hypokalemia + Metabolic alkalosis + ARR (Aldosterone/Renin ratio) = 125 (>30) → สงสัย Primary hyperaldosteronism → ทำ CT Adrenal → ถ้าพบ Adenoma ข้างเดียว → Surgery / ถ้า Bilateral hyperplasia → Spironolactone
7. สรุปตาราง Lab Pattern ที่ต้องจำ
| โรค | Hormone หลัก | Lab Pattern |
|---|---|---|
| Hypothyroidism | TSH↑, T4↓ | Bradycardia, Hyponatremia, ↑Cholesterol |
| Hyperthyroidism | TSH↓, T4↑ | Tachycardia, AF, Osteoporosis |
| Cushing's | Cortisol↑, ACTH varies | Hyperglycemia, Hypokalemia, HTN |
| Addison's | Cortisol↓, ACTH↑ | Hyponatremia, Hyperkalemia, Hypoglycemia |
| Primary Hyperaldo | Aldosterone↑, Renin↓ | Hypokalemia, Metabolic alkalosis, HTN |
| DI Central | ADH↓ | Hypernatremia, Low urine osmolarity |
| SIADH | ADH↑ | Hyponatremia, High urine osmolarity |
| Acromegaly | GH↑, IGF-1↑ | DM, HTN, Sleep apnea |
สรุป: กลยุทธ์พิชิต Endocrinology ในห้องสอบ
การทำข้อสอบ Endocrinology ให้ได้คะแนนดี ต้องใช้กลยุทธ์ดังนี้:
- อ่าน Lab ให้เป็น: ทุกโจทย์จะให้ TSH, Free T4, Cortisol, Aldosterone — ต้องแปลได้ทันที
- จำทิศทาง Feedback loop: Primary disorder → End-organ ผิดปกติ → Tropic hormone ตรงข้าม
- จำภาวะฉุกเฉิน: DKA, HHS, Thyroid storm, Adrenal crisis — ต้องรักษาได้ทันที
- ฝึกโจทย์บ่อยๆ: ยิ่งทำโจทย์มาก ยิ่งเห็น pattern ชัด
อย่าลืมว่า Endocrinology มักโยงกับวิชาอื่น เช่น Hypertension จาก Cushing's หรือ Arrhythmia จาก Hyperthyroidism ดังนั้นการเชื่อมโยงความรู้ข้ามระบบจะช่วยให้ทำข้อสอบได้แม่นยำกว่า
ถ้าอยากทดสอบความเข้าใจ Endocrinology ของตัวเองก่อนสอบจริง แนะนำให้ลองทำ ข้อสอบจำลองบน Morroo หรือถ้าต้องการฝึก Long case ด้านต่อมไร้ท่อ สามารถเข้าไปที่ ระบบ Long Case ได้เลย ขอให้โชคดีในการสอบนะครับ!