ทำไม Psychiatry ถึงยากในข้อสอบแพทย์?
หลายคนมองว่า Psychiatry เป็นวิชา "จับต้องไม่ได้" เพราะไม่มี lab ชัดเจน ไม่มีภาพ X-ray ให้ดู แต่ข้อสอบแพทย์จริงๆ กลับชอบออก Psychiatry มากกว่าที่คิด โดยเฉพาะการ แยก diagnosis ระหว่างโรคที่อาการคล้ายกัน เช่น Major Depressive Disorder vs Bipolar Depression, Schizophrenia vs Schizoaffective Disorder, หรือ Panic Disorder vs GAD
กุญแจสำคัญคือต้องจำ DSM-5 criteria หลักๆ ให้แม่น รู้ว่าแต่ละโรคต้องมี feature อะไรบ้าง และอะไรคือ "rule out" ที่ทำให้ diagnosis นั้นเป็นไปไม่ได้ บทความนี้จะรวม mnemonic และตารางเปรียบเทียบที่ใช้ได้จริงในห้องสอบ
1. Mood Disorders — จำด้วย SIG E CAPS และ DIG FAST
Mood disorders เป็นกลุ่มที่ออกสอบบ่อยที่สุด โดยเฉพาะ Major Depressive Disorder (MDD) และ Bipolar Disorder
Major Depressive Episode — จำด้วย "SIG E CAPS"
ต้องมีอาการ ≥5 ข้อ นาน ≥2 สัปดาห์ และต้องมี Depressed mood หรือ Anhedonia อย่างใดอย่างหนึ่งเสมอ:
- S — Sleep disturbance (นอนมากหรือนอนน้อย)
- I — Interest lost / Anhedonia (เบื่อหน่ายทุกอย่าง)
- G — Guilt / Worthlessness (รู้สึกผิด ไร้คุณค่า)
- E — Energy loss (อ่อนเพลียไม่มีแรง)
- C — Concentration poor (สมาธิสั้น ตัดสินใจไม่ได้)
- A — Appetite change (กินมากหรือกินน้อย)
- P — Psychomotor change (เชื่องช้าหรือกระสับกระส่าย)
- S — Suicidal ideation (คิดเรื่องการตาย)
Manic Episode — จำด้วย "DIG FAST"
ต้องมีอาการ ≥3 ข้อ (ถ้า mood เป็น irritable ต้องมี ≥4 ข้อ) นาน ≥7 วัน:
- D — Distractibility (วอกแวกง่าย)
- I — Impulsivity / risky behavior (ทำสิ่งเสี่ยง เช่น ใช้เงินฟุ่มเฟือย)
- G — Grandiosity (คิดว่าตัวเองยิ่งใหญ่)
- F — Flight of ideas (ความคิดแล่นเร็ว)
- A — Activity increased / Agitation (กิจกรรมมากขึ้น)
- S — Sleep decreased (นอนน้อยแต่ไม่รู้สึกเหนื่อย)
- T — Talkativeness / Pressured speech (พูดมาก พูดเร็ว)
ตารางแยก Bipolar I vs II vs Cyclothymia
| โรค | Manic Episode | Hypomanic Episode | Depressive Episode | Duration |
|---|---|---|---|---|
| Bipolar I | ✅ ต้องมี (≥7 วัน) | อาจมีหรือไม่มี | ไม่จำเป็น | Mania ≥7 วัน |
| Bipolar II | ❌ ห้ามมี | ✅ ต้องมี (≥4 วัน) | ✅ ต้องมี | Hypomania ≥4 วัน |
| Cyclothymia | ❌ | Subsyndromal | Subsyndromal | ≥2 ปี (ผู้ใหญ่) |
Trick จำ: "Bipolar I = I have full-blown Mania", "Bipolar II = II อ่อนกว่า = แค่ Hypomania แต่ต้องมี Depression ด้วย"
2. Psychotic Disorders — แยก Schizophrenia ออกจากคู่แข่ง
โรคกลุ่มนี้นักศึกษามักสับสนเพราะชื่อคล้ายกัน ให้จำหลักการง่ายๆ คือ "ระยะเวลา + มี mood หรือเปล่า"
Positive vs Negative Symptoms
- Positive symptoms (มีเพิ่มขึ้นมา): Hallucination, Delusion, Disorganized speech/behavior
- Negative symptoms (สิ่งที่หายไป): Flat affect, Alogia (พูดน้อย), Avolition (ไม่มีแรงจูงใจ), Anhedonia, Asociality
จำ Negative symptoms ด้วย "5 A's": Affect flat, Alogia, Avolition, Anhedonia, Asociality
ตารางแยก Psychotic Disorders ตามระยะเวลาและ Mood
| โรค | ระยะเวลา | Mood Episode | หมายเหตุ |
|---|---|---|---|
| Brief Psychotic Disorder | <1 เดือน | ไม่มี | มักเกิดหลัง stressor |
| Schizophreniform | 1–6 เดือน | ไม่มี | ยังไม่ครบ criteria Schizophrenia |
| Schizophrenia | ≥6 เดือน | ไม่มี (หรือน้อยมาก) | Active phase ≥1 เดือน |
| Schizoaffective | ≥6 เดือน | ✅ มี และนานพอ | Psychosis ต้องมีช่วงที่ไม่มี mood ด้วย |
| Delusional Disorder | ≥1 เดือน | ไม่มี / น้อย | แค่ Delusion ไม่มี hallucination ชัด |
Trick จำ Schizoaffective: "Schizo + Affective = ต้องมีทั้งสองอย่าง แต่ Psychosis ต้องอยู่ได้แม้ไม่มี mood"
3. Anxiety Disorders — จำความแตกต่างด้วย "Trigger"
Anxiety disorders มีหลายชนิด วิธีแยกง่ายที่สุดคือดูว่า "อะไรทำให้กลัว และกลัวแบบไหน"
ตารางเปรียบเทียบ Anxiety Disorders
| โรค | Trigger | ลักษณะเด่น | Duration Criteria |
|---|---|---|---|
| GAD | หลายเรื่อง ควบคุมไม่ได้ | กังวลตลอด + 3/6 somatic Sx | ≥6 เดือน |
| Panic Disorder | ไม่มี trigger ชัด (unexpected) | Panic attack + กลัวว่าจะเกิดอีก | ≥1 เดือนหลัง attack |
| Social Anxiety | สถานการณ์สังคม | กลัวถูกตัดสิน embarrassment | ≥6 เดือน |
| Specific Phobia | สิ่งของ/สถานการณ์เฉพาะ | กลัวทันทีเมื่อเจอ trigger | ≥6 เดือน |
| Agoraphobia | พื้นที่โล่ง/ฝูงชน/รถสาธารณะ | กลัวหนีไม่ได้หากเกิด panic | ≥6 เดือน |
Trick: GAD = "General" = กังวลทุกเรื่อง / Panic = "ไม่รู้ว่าเมื่อไหร่จะโจมตี" / Phobia = "รู้ trigger ชัดเจน"
สำหรับ GAD ให้จำ somatic symptoms 6 ข้อด้วย "FITREM": Fatigue, Irritability, Tension (muscle), Restlessness, Easy startle (ตกใจง่าย), Mind blanking (สมองหยุดทำงาน) — ต้องมี ≥3 ข้อ
4. Trauma-Related Disorders — PTSD vs Acute Stress Disorder
จุดสำคัญคือ ระยะเวลาหลัง trauma และ ครบ 4 clusters หรือยัง
- Acute Stress Disorder (ASD): อาการ 3 วัน – 1 เดือนหลัง trauma (ไม่ต้องครบ 4 clusters)
- PTSD: อาการ >1 เดือนหลัง trauma ต้องครบ 4 clusters
4 Clusters ของ PTSD จำด้วย "IANE":
- I — Intrusion (flashback, nightmare, distress เมื่อเจอ cue)
- A — Avoidance (หลีกเลี่ยง thought, feeling, reminder)
- N — Negative cognition/mood (guilt, blame, detachment, anhedonia)
- E — Excitability / Hyperarousal (startle, hypervigilance, sleep poor, irritable)
5. Personality Disorders — Cluster A, B, C จำได้ใน 30 วินาที
Personality Disorders แบ่งเป็น 3 clusters ซึ่งจำได้ง่ายมากด้วยคำว่า "Mad, Bad, Sad"
Cluster A — "Mad" (แปลก, ถอนตัวจากสังคม)
- Paranoid PD: ระแวงทุกคน ไม่ไว้ใจใคร
- Schizoid PD: เย็นชา ไม่ต้องการความสัมพันธ์
- Schizotypal PD: ความคิดแปลกๆ magical thinking, odd speech
Cluster B — "Bad" (ดราม่า อารมณ์รุนแรง หุนหันพลันแล่น)
- Antisocial PD: ละเมิดกฎ ไม่มี empathy (ต้องอายุ ≥18 ปี + มี Conduct disorder ก่อน 15 ปี)
- Borderline PD: ความสัมพันธ์ไม่มั่นคง กลัวถูกทอดทิ้ง self-harm, identity disturbance
- Histrionic PD: ต้องการความสนใจ แสดงอารมณ์เกินจริง
- Narcissistic PD: หลงตัวเอง ขาด empathy ต้องการการยอมรับ
Cluster C — "Sad" (วิตกกังวล กลัว)
- Avoidant PD: กลัวถูกปฏิเสธ อยากมีสัมพันธ์แต่กลัว (ต่างจาก Schizoid ที่ไม่อยากมีเลย)
- Dependent PD: ต้องพึ่งพาคนอื่น ตัดสินใจเองไม่ได้
- Obsessive-Compulsive PD (OCPD): ชอบความสมบูรณ์แบบ ระเบียบ ควบคุม (ต่างจาก OCD ตรงที่ ego-syntonic)
Trick สำคัญ: OCD vs OCPD — OCD เป็น ego-dystonic (รู้ว่าผิดปกติ รู้สึกทุกข์), OCPD เป็น ego-syntonic (คิดว่าตัวเองถูกต้อง)
6. ยาในจิตเวช — จำ First-line ให้แม่น
ข้อสอบมักถามว่า "first-line treatment" ของแต่ละโรคคืออะไร สรุปตารางด่วน:
| โรค | First-line Drug | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| MDD | SSRI (เช่น Fluoxetine, Sertraline) | ใช้ CBT ร่วมได้ |
| Bipolar I (Acute Mania) | Lithium / Valproate + Antipsychotic | ห้ามให้ Antidepressant อย่างเดียว |
| Schizophrenia | Atypical Antipsychotic (เช่น Risperidone) | Clozapine สำหรับ treatment-resistant |
| GAD | SSRI / SNRI + Buspirone | Benzodiazepine ใช้ระยะสั้นเท่านั้น |
| Panic Disorder | SSRI + CBT | Avoid Benzo long-term |
| PTSD | SSRI (Sertraline, Paroxetine) | Prazosin สำหรับ nightmare |
| OCD | SSRI (ขนาดสูง) + CBT/ERP | Clomipramine ถ้าไม่ตอบสนอง |
Trick ยา Lithium: ต้อง monitor ระดับยา (therapeutic range 0.6–1.2 mEq/L), ระวัง toxicity เมื่อ Na ต่ำหรือ dehydration และระวัง Lithium กับ NSAIDs / Thiazide ที่ทำให้ระดับยาสูงขึ้น
7. เทคนิคทำข้อสอบ Psychiatry ให้ได้คะแนนสูง
นอกจากการจำ criteria แล้ว ยังมีกลยุทธ์สำคัญที่ช่วยให้ตอบข้อสอบได้แม้ไม่แน่ใจ 100%:
- Rule out organic causes ก่อนเสมอ: ถ้าโจทย์มี vital signs ผิดปกติ หรือ lab ผิดปกติ ให้นึกถึง delirium, substance intoxication/withdrawal ก่อน psychiatric diagnosis
- ดู Timeline: ระยะเวลาของอาการมักเป็นกุญแจหลักในการแยก diagnosis
- ดู Functional impairment: ทุก psychiatric diagnosis ต้องทำให้ชีวิตประจำวัน/การงาน/สังคมเสียหาย
- ระวัง Comorbidity: โจทย์อาจให้ทั้ง Depression และ Anxiety ร่วมกัน ให้เลือก diagnosis ที่ครบ criteria ก่อน
- เรียนรู้จาก Practice Questions: ลองทำโจทย์ Psychiatry จริงๆ จะช่วยให้จำ pattern ได้เร็วกว่าอ่านอย่างเดียว ลองทำได้ที่ ระบบ Practice ของหมอรู้
สรุปและก้าวต่อไป
Psychiatry ไม่ได้ยากอย่างที่คิด ถ้าเข้าใจโครงสร้างของ DSM-5 ว่าแต่ละโรคต่างกันอย่างไรใน 3 มิติ ได้แก่ (1) อาการ, (2) ระยะเวลา, และ (3) การมีหรือไม่มี mood/psychosis ก็สามารถตอบได้ถูกต้องในเกือบทุกข้อ
สิ่งที่ควรทำหลังอ่านบทความนี้คือ ทดสอบตัวเองด้วยโจทย์จริง เพราะการอ่านอย่างเดียวไม่พอ สมองต้องได้ "เรียก" ข้อมูลออกมาใช้จึงจะจำได้นาน ลองทำโจทย์ Psychiatry ได้ที่ ระบบ Mock Exam ของหมอรู้ หรือถ้าอยากฝึก Long Case ที่มีโจทย์ scenario ยาวๆ แบบที่ออกสอบจริง สามารถเข้าไปได้ที่ Long Case Practice ได้เลย
ขอให้โชคดีกับการสอบ และจำไว้ว่า ยิ่งฝึกมาก ยิ่งมั่นใจมาก!