ส่วนที่ 1 — พัฒนาการของทารกในครรภ์ (Fetal Development)
จาก Embryo สู่ Fetus
ช่วง 8 สัปดาห์แรก คือระยะ embryo — อวัยวะทุกระบบเริ่มก่อตัวขึ้น ตั้งแต่สัปดาห์ที่ 9 เป็นต้นไปจะเรียกว่า fetus ซึ่งมีการเจริญเติบโตอย่างรวดเร็วและเริ่มมีลักษณะของมนุษย์ชัดเจนขึ้น ลักษณะเด่นคือหัวจะใหญ่มากเมื่อเทียบกับลำตัว
การวัดขนาดทารก (Fetal Biometry)
แพทย์ใช้ ultrasound (USG) วัดขนาดทารกเพื่อประเมินอายุครรภ์ โดยเลือกวิธีตามช่วงอายุครรภ์:
| วิธีวัด | ย่อ | ใช้ช่วงอายุครรภ์ | ความคลาดเคลื่อน |
|---|---|---|---|
| Crown-Rump Length | CRL | 6–14 สัปดาห์ (1st trimester) | ~5 วัน |
| Biparietal Diameter + Head Circumference | BPD / HC | 14–28 สัปดาห์ (2nd trimester) | 7–14 วัน |
| Abdominal Circumference | AC | ทุกช่วง แต่นิยมใช้ประเมิน การเจริญเติบโต มากกว่าอายุครรภ์ | มากกว่าวิธีอื่น |
| Femur Length | FL | ครึ่งแรก: ~1–2 สัปดาห์, ครึ่งหลัง: ~2–3 สัปดาห์ | ขึ้นกับช่วง GA |
จำง่าย: CRL → ไตรมาสแรก / BPD+HC → ไตรมาสสอง / AC → ดูการเจริญเติบโต
พัฒนาการแต่ละช่วงอายุครรภ์ (GA)
GA 4 สัปดาห์ — โครงสร้างที่จะกลายเป็นหน้าและคอเริ่มก่อตัว หัวใจและหลอดเลือดพัฒนาต่อ ปอด กระเพาะ ตับเริ่มเกิด pregnancy test ให้ผล positive
GA 8 สัปดาห์ — อวัยวะทุกระบบอยู่ในตำแหน่งแล้ว ความยาวตัว ~1.3 cm นิ้วมือเริ่มก่อตัว
GA 12 สัปดาห์ — หน้าตาคล้ายทารกมากขึ้น นิ้วเท้าและเปลือกตาเกิดขึ้น อวัยวะเพศเริ่มพัฒนา เล็บมือเริ่มงอก ลำไส้กลับเข้าช่องท้อง น้ำหนัก ~14 g ยาว ~6 cm เม็ดเลือดแดงสร้างที่ ม้าม (ก่อนหน้านี้สร้างที่ตับ), ทารกเริ่มขับปัสสาวะลงน้ำคร่ำ
GA 16 สัปดาห์ — หัวยังดูใหญ่เมื่อเทียบกับลำตัว กระดูกพัฒนาและแข็งตัว เห็นการขยับบน ultrasound ตาขยับได้ เห็นเพศชัดเจน (~12 cm, 110 g)
GA 20 สัปดาห์ — เล็บเท้าปรากฏ ได้ยินเสียง ระบบย่อยอาหารเริ่มทำงาน ผิวบางปกคลุมด้วย vernix caseosa (สารคล้ายครีมชีสสีขาว ช่วยปกป้องผิว) มารดาเริ่มรู้สึกลูกดิ้น (quickening) (~16 cm, 320 g)
GA 24 สัปดาห์ — ไขมันใต้ผิวหนังเริ่มสะสม ลายนิ้วมือ-เท้าเริ่มก่อตัว sucking reflex พัฒนาขึ้น ทารกอาจดูดนิ้วและกลืนน้ำคร่ำได้ (~21 cm, 630 g)
GA 28 สัปดาห์ — ตอบสนองต่อเสียง ปอดแข็งแรงขึ้นเรื่อย ๆ ตาเปิดได้บางส่วน ขนตาเกิดขึ้น CNS สามารถควบคุมการหายใจแบบจังหวะและควบคุมอุณหภูมิร่างกายได้ เม็ดเลือดแดงย้ายไปสร้างที่ ไขกระดูก
GA 34 สัปดาห์ — ตาตอบสนองต่อแสง เล็บยาวถึงปลายนิ้ว กระดูกแข็งตัวแต่กะโหลกยังนิ่มและยืดหยุ่นได้ (เพื่อให้คลอดได้)
GA 36 สัปดาห์ — ผิวชมพูและเรียบ แขนขาดูอวบอ้วน ทารกเกือบเต็มถุงน้ำคร่ำ
การพัฒนาของปอด (Lung Development) — สำคัญมาก!
ปอดพัฒนาผ่าน 5 ระยะ ความสำคัญทางคลินิกคือทารกจะ รอดชีวิตได้ต่อเมื่อถึงระยะ Canalicular (อายุครรภ์ ≥ 23–24 สัปดาห์):
| ระยะ | อายุครรภ์ | เกิดอะไรขึ้น |
|---|---|---|
| Embryonic | 0–7 สัปดาห์ | Trachea, bronchi หลัก, segmental bronchi ก่อตัว |
| Pseudoglandular | 7–17 สัปดาห์ | Terminal bronchioles, pulmonary artery/vein; กะบังลมสร้าง → ถ้าผิดปกติ = CDH |
| Canalicular | 17–27 สัปดาห์ | Respiratory bronchioles, primitive alveoli, alveolar capillary barrier; Pneumocyte type II เริ่มสร้าง surfactant |
| Saccular | 27–36 สัปดาห์ | Gas exchange, alveoli เริ่มชัดขึ้น |
| Alveolar | 36 สัปดาห์ – ~2 ปี | Septation, multiplication of alveoli |
ทำไม Surfactant ถึงสำคัญ? Surfactant ลดแรงตึงผิวใน alveoli ป้องกัน alveoli แฟบ ถ้าทารกเกิดก่อนกำหนดและขาด surfactant จะเกิด Respiratory Distress Syndrome (RDS)
Fetal Circulation (ระบบไหลเวียนเลือดของทารกในครรภ์)
ใน umbilical cord มี 3 เส้นเลือด: Umbilical arteries 2 เส้น (เลือดดำ เด็ก→รก) + Umbilical vein 1 เส้น (เลือดแดง รก→เด็ก)
เส้นทางเลือดสำคัญที่ต่างจากผู้ใหญ่ มี 3 shunt ที่ช่วย bypass ปอด (เพราะปอดยังไม่ทำงาน):
- Ductus venosus — เลือดจาก umbilical vein ข้ามตับ → inferior vena cava
- Foramen ovale — เลือดจาก right atrium → left atrium ข้ามปอด
- Ductus arteriosus — เลือดจาก pulmonary artery → aorta ข้ามปอด