ส่วนที่ 1: ระบบสืบพันธุ์และการสร้างเซลล์สืบพันธุ์ (Gametogenesis)
ทำไมต้องรู้เรื่องนี้?
ช่วง 8 สัปดาห์แรกหลัง fertilization คือ embryonic period ซึ่งเป็นช่วงที่สำคัญที่สุดของการพัฒนา — อวัยวะทุกระบบถูกสร้างในช่วงนี้ หากมารดาได้รับยาหรือสารที่เป็นพิษ (teratogen) จะทำให้เกิด major malformation ได้ ดังนั้นการเข้าใจ timeline นี้จึงสำคัญมากทั้งในทางคลินิกและการให้คำแนะนำผู้ป่วย
ระบบสืบพันธุ์เพศชาย (Male Reproductive System)
โครงสร้างหลัก:
- Testes (ลูกอัณฑะ): สร้าง spermatozoa และ testosterone — ต้องอยู่นอกร่างกาย ที่อุณหภูมิ ~34°C (ต่ำกว่าอุณหภูมิร่างกาย ~3°C) เพราะ spermatogenesis ต้องการอุณหภูมิต่ำกว่าอุณหภูมิในช่องท้อง ถ้าลูกอัณฑะไม่ลงมาอยู่ในถุงอัณฑะ → เกิดภาวะ Cryptorchidism → เป็นหมันได้
- Epididymis: ที่พักและทำให้อสุจิแข็งแรง ก่อนส่งไปยัง vas deferens
- Vas deferens: ท่อนำอสุจิ — การทำหมันผู้ชาย (Vasectomy) คือการผูกท่อนี้
- Seminal vesicle: สร้างน้ำเลี้ยงอสุจิ (fructose, วิตามินซี, โปรตีน)
- Prostate gland: สร้างสารที่มีฤทธิ์เป็นเบสอ่อน ล้างความเป็นกรดในท่อปัสสาวะ/ช่องคลอด
- Cowper's gland: หลั่งสารหล่อลื่นในท่อปัสสาวะ
Spermatogenesis เกิดที่ผนัง seminiferous tubules:
| ขั้นตอน | ผลลัพธ์ | จำนวน chromosome |
|---|---|---|
| Primordial germ cell → Spermatogonium | Mitosis หลายครั้ง | 2n (46) |
| Spermatogonium → Primary spermatocyte | Mitosis + จำลอง DNA | 2n (46) |
| Primary spermatocyte → Secondary spermatocyte x2 | Meiosis I | n (23) |
| Secondary spermatocyte → Spermatids x4 | Meiosis II | n (23) |
| Spermatids → Mature sperm | Spermiogenesis | n (23) |
สรุป: 1 primary spermatocyte → 4 mature sperm (ทุกตัวใช้งานได้) การหลั่งน้ำอสุจิแต่ละครั้งมีอสุจิ ~400–500 ล้านตัว อายุอสุจิ ~24 ชั่วโมง
โครงสร้าง Sperm cell ที่ต้องจำ:
- Acrosome (หัว): บรรจุ enzyme hyaluronidase ใช้เจาะ zona pellucida ของไข่
- Midpiece: มี mitochondria → ผลิตพลังงาน ATP สำหรับขยับหาง
- Flagellum (tail): ขับเคลื่อน
ระบบสืบพันธุ์เพศหญิง (Female Reproductive System)
โครงสร้างหลัก:
- Ovaries: สร้างไข่และ estrogen/progesterone
- Fallopian tube (ปีกมดลูก): ที่เกิด fertilization และพัดพาไข่เข้ามดลูก
- Uterus: รับการฝังตัวของ fertilized ovum (endometrium เป็นชั้นรับ)
- Vagina: ทางผ่านของ sperm, ทางคลอด, ทางออกประจำเดือน
- Imperforated hymen: เยื่อพรหมจรรย์ปิดสนิท → ประจำเดือนค้างในช่องคลอด (hematocolpus) → ต้องผ่าตัด
Oogenesis เกิดในรังไข่:
| ขั้นตอน | ช่วงเวลา | chromosome |
|---|---|---|
| Oogonium | Embryonic life (mitosis) | 2n (46) |
| Primary oocyte | แรกเกิด — หยุดที่ Prophase I | 2n (46) |
| Secondary oocyte | ตกไข่ (ovulation) — หยุดที่ Metaphase II | n (23) |
| Ovum + 2nd polar body | สำเร็จเมื่อ fertilization เกิดขึ้น | n (23) |
สรุปสำคัญ: 1 oogonium → 1 ovum + 3 polar bodies (polar bodies สลายไป ≠ spermatogenesis ที่ได้ 4 sperm)
ข้อสังเกตคลินิก: ไข่ที่ตกออกมาเป็น secondary oocyte ยังไม่ใช่ ovum จริงๆ — จะ complete meiosis II ก็ต่อเมื่อ sperm เจาะเข้าไปแล้วเท่านั้น
รอบประจำเดือน (Menstrual Cycle) — 28 วัน
| วันที่ | ระยะ | เหตุการณ์ |
|---|---|---|
| 1–5 | Menstruation | เยื่อบุมดลูกหลุดลอก |
| 5–12 | Follicular/Proliferative phase | FSH กระตุ้น follicle → ผลิต estrogen ↑ |
| ~Day 14 | Ovulation | LH surge → ไข่ตก (secondary oocyte ออกจาก follicle) |
| 14–28 | Luteal/Secretory phase | Corpus luteum ผลิต progesterone + estrogen |
เคล็ดลับ: Basal body temperature จะสูงขึ้น ~0.3°C หลัง ovulation → ใช้ติดตามการตกไข่ได้