Aging: การเปลี่ยนแปลงทางชีววิทยาของความชรา

ส่วนที่ 1 — ความชราคืออะไร และทำไมเราถึงแก่?

นิยามของความชรา (Aging)

ความชรา (aging) ตามนิยามของ Comfort (1964) คือ กระบวนการที่มีคุณสมบัติ 3 ประการ:

• Intrinsic — เกิดจากภายในร่างกาย ไม่ใช่สิ่งแวดล้อมเพียงอย่างเดียว
• Inevitable — หลีกเลี่ยงไม่ได้
• Irreversible — ย้อนกลับไม่ได้

กระบวนการนี้เกิดจากการสะสมความเสียหายระดับโมเลกุลและเซลล์ ทำให้ Physiological Reserve ลดลง ในขณะที่ Vulnerability & Disease Risk เพิ่มขึ้น ตามอายุ ความชราเริ่มเกิดขึ้นตั้งแต่อายุ 30 ปี แม้จะยังไม่แสดงอาการชัดเจน

สำคัญ: Aging is NOT a disease — เป็นกระบวนการตามธรรมชาติ แต่เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคได้

ทฤษฎีการแก่ชรา: 2 กลุ่มหลัก

กลุ่มที่ 1 — Programmed Theories (นาฬิกาชีวภาพภายใน)

ร่างกายมี biological clock กำหนดวาระการแก่ไว้ล่วงหน้า

Telomere กับมะเร็ง: เซลล์มะเร็งมี enzyme Telomerase ช่วยต่อ telomere ใหม่ → ทำให้เซลล์แบ่งตัวได้ไม่จำกัด นี่คือเหตุที่มะเร็งและการแก่มีความสัมพันธ์กัน

กลุ่มที่ 2 — Error Theories (การโจมตีจากภายนอก)

ความเสียหายสะสมจากปัจจัยภายในและภายนอก ทำให้เซลล์และอวัยวะทำงานบกพร่อง

Geriatrics vs. Gerontology

ส่วนที่ 2 — การเปลี่ยนแปลงทางกายวิภาคและสรีรวิทยาในผู้สูงอายุ

เมื่ออายุ 75 ปี เทียบกับอายุ 30 ปี ร่างกายเปลี่ยนแปลงอย่างมีนัยสำคัญในทุกระบบ ดังนี้:

1. ลักษณะทางกายภาพและสัดส่วนร่างกาย

ผม: บางและหงอก (เม็ดสีน้อยลง), ผมร่วงจาก germ center ของ hair follicle เสื่อม — พบทั้งชายและหญิง แต่ผู้ชายมักไม่ร่วงขนหน้า

ผิวหนัง: เกิด wrinkles จากกล้ามเนื้อใบหน้าเคลื่อนไหวซ้ำๆ, เกิด "Age spot" (จุดสีตามผิวหนัง)

Clinical implication: ชั้นไขมันใต้ผิวหนัง (subcutaneous fat) น้อยลง → เสี่ยง Pressure sores (แผลกดทับ) มากขึ้น

2. Body Composition และ BMI

Body composition เปลี่ยนแปลงชัดเจน:

ผู้สูงอายุมีไขมันมากขึ้น กล้ามเนื้อน้อยลง แม้น้ำหนักตัวอาจเพิ่มขึ้นแต่ส่วนสูงลดลงจากกระดูกพรุน → BMI คำนวณตามปกติอาจทำให้เข้าใจผิด

BMI = น้ำหนัก (kg) / ส่วนสูง (m)^2

3. กระดูก ข้อ และกล้ามเนื้อ

• Osteoporosis — มวลกระดูกและความแข็งแรงลดลง → เสี่ยงกระดูกหัก
• Osteoarthritis — degenerative joint disease โดยเฉพาะข้อเข่า (articular cartilage เสื่อม, มี bone spurring)
• Sarcopenia — กล้ามเนื้อลีบตามอายุ → อ่อนแรง เดินไม่มั่นคง

4. ตาและหู

ความบกพร่องทางการมองเห็นและการได้ยินพบสูงถึง ร้อยละ 75 ของผู้สูงอายุ

ตา:

• Periorbital tissue atrophy → เปลือกตาหย่อน
• Presbyopia (สายตาผู้สูงอายุ) — มองใกล้ไม่ชัด มองไกลไม่ชัด
• ปรับตัวต่อความมืดช้าลง
• Cataract (ต้อกระจก) — lens ขุ่น → ภาพเบลอ

หู:

• Presbycusis — สูญเสียความยืดหยุ่นของหูชั้นใน → สูญเสียการได้ยินเสียงความถี่สูง

5. ระบบหัวใจและหลอดเลือด

• ลิ้นหัวใจหนาขึ้น
• ความดันโลหิตสูงขึ้นตามอายุ (systolic คงที่ถึง 75 ปี, diastolic คงที่ถึง 65 ปีแล้วลดลง)
• หลอดเลือดแข็งตัว (arteriosclerosis): wall หนาขึ้น, lumen แคบลง, endothelial dysfunction, calcification

Clinical vulnerabilities: Ischemic heart disease, Hypertension, Cerebrovascular disease

6. ระบบทางเดินหายใจ

• Airways และ lung tissue ยืดหยุ่นน้อยลง → rigid
• กำลังกล้ามเนื้อช่วยหายใจน้อยลง
• ความจุปอดที่อายุ 75 ปี เหลือเพียง 43% ของค่าสูงสุด
• Clinical: เสี่ยง Pneumonia และ Emphysema มากขึ้น

7. ระบบไต

• GFR ลดลงไม่สม่ำเสมอในประชากร: 1/3 ลดเล็กน้อย, 1/3 ลดมาก, 1/3 ไม่เปลี่ยนแปลง
• ที่อายุ 75 ปี kidney filtration rate เหลือ 70% ของค่าสูงสุด

Pharmacological Warning: NSAIDs ในผู้สูงอายุเพิ่มความเสี่ยง acute และ chronic renal failure สูงมาก เพราะ physiological reserve น้อยลง

8. ระบบอื่นๆ

ส่วนที่ 3 — ผลกระทบด้าน Public Health และแนวทาง Healthy Ageing

สถานการณ์ผู้สูงอายุในไทยและโลก

• WHO นิยาม Elderly = อายุ ≥ 65 ปี (บางประเทศใช้ ≥ 60 ปี), Oldest-old = อายุ ≥ 80 ปี
• ประเทศไทยเข้าสู่ Ageing Society ตั้งแต่ปี 2550 (ผู้สูงอายุ ≥ 10%)
• ปี 2562 เป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่ผู้สูงอายุ (60+ ปี) มีจำนวนมากกว่าเด็ก (อายุ < 15 ปี)
• คาดการณ์ปี 2580: ผู้สูงอายุจะเป็น 25.2% ของประชากรทั้งหมด → Full-blown aged society

โรคเรื้อรังสำคัญในผู้สูงอายุ (WHO, 1998)

ผู้สูงอายุอยู่นานขึ้น (+20 ปีจากอายุ 60) แต่ อยู่กับโรคเรื้อรัง ได้แก่:

• Cardiovascular disease (coronary heart disease)
• Hypertension
• Stroke
• Diabetes
• Cancer
• COPD (Chronic obstructive pulmonary disease)
• Musculoskeletal (arthritis, osteoporosis)
• Mental health (dementia, depression)
• Blindness and visual impairment

อัตราตายจากโรคเหล่านี้ เพิ่มขึ้นตามอายุ อย่างชัดเจน

Healthy Ageing: สุขภาพในวัยสูงอายุไม่ใช่เรื่องบังเอิญ

สุขภาพในวัยสูงอายุถูกกำหนดโดยปัจจัยหลายประการตลอดช่วงชีวิต:

• Genetic inheritance — ปัจจัยส่วนบุคคลที่เปลี่ยนไม่ได้
• Where we live — สิ่งแวดล้อม
• Our health behaviour — Behavioural determinants ← ปัจจัยสำคัญที่เปลี่ยนได้
• Our access to health care — การเข้าถึงบริการสุขภาพ

กราฟ Functional Capacity ตลอดช่วงชีวิต แสดงให้เห็นว่า:

• วัยเด็ก–วัยผู้ใหญ่: Growth → Maintaining highest function
• วัยสูงอายุ: ลดลงอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่ ช่วงที่ลดลงมีความแตกต่างกันในแต่ละบุคคล (range of function in individuals)
• เป้าหมาย: รักษา functional capacity ให้เหนือ disability threshold ไว้นานที่สุด

WHO Pillars of Active Ageing (5 เสาหลัก)

เพื่อให้สังคมผู้สูงอายุมีพฤฒิพลัง (Active Ageing):

1. Prevent premature death — ป้องกันการเสียชีวิตก่อนวัยอันควร
2. Reduce disabilities from chronic disease — ลดความพิการจากโรคเรื้อรัง
3. Ensure health maintenance — ส่งเสริมสุขภาพ
4. Encourage economic contribution — ส่งเสริมให้มีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจ
5. Reduce medical/care costs — ลดค่าใช้จ่ายในการรักษา

หลักการป้องกันโรค 3 ระดับ

Bottom line: ความชราเป็นกระบวนการที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่ health behaviour ที่ดีสามารถชะลอการลดลงของ functional capacity และลด disability ได้