Adolescence to Adulthood: การเติบโตทางร่างกายและจิตใจในวัยรุ่น

ส่วนที่ 1 — นิยามและการเติบโตทางร่างกาย (Physical Growth & Puberty)

วัยรุ่น (Adolescence) คือช่วงอายุ 10–21 ปี เป็นช่วงที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างมากและรวดเร็วทั้งทางร่างกายและจิตใจ

Physical Growth

• Growth spurt กินเวลาประมาณ 2–4 ปี ควบคุมหลักโดย growth hormone
• ในช่วง growth spurt วัยรุ่นจะสะสมน้ำหนักได้ประมาณ 50% ของน้ำหนักผู้ใหญ่ที่เหมาะสม และความสูงเพิ่มขึ้น 25% ของความสูงผู้ใหญ่ที่เหมาะสม
• เด็กหญิง มี growth spurt เร็วกว่าเด็กชาย 18–24 เดือน

Endocrinologic Changes

การเปลี่ยนแปลงฮอร์โมนแบ่งเป็น 2 ระยะ:

1. Adrenarche — การเริ่มสร้าง adrenal androgen จากต่อมหมวกไต เกิดขึ้น ก่อน การ mature ของ hypothalamic-pituitary-gonadal (HPG) axis ประมาณ 2 ปี

2. True puberty — เกิดขึ้นเมื่อ gonadotropins (LH, FSH) และ gonadal sex steroids (estrogen, testosterone) เพิ่มสูงขึ้น โดยมีกลไก HPG axis ดังนี้:

   • Hypothalamus → หลั่ง GnRH → Anterior pituitary → หลั่ง LH + FSH → Gonads → ผลิต sex steroids → Negative feedback กลับไปยัง hypothalamus และ pituitary

Physical Changes in Puberty

เพศชาย:

• Puberty เริ่มหลังเพศหญิง
• First sign of puberty = Testicular enlargement + scrotum บางลง ที่อายุ 11–12 ปี
• Facial hair และ axillary hair เกิดประมาณ 2 ปี หลังจาก pubic hair เริ่มขึ้น

เพศหญิง:

• Puberty เริ่มด้วย Thelarche (breast buds) เฉลี่ยอายุ 9.5 ปี
• Pubic hair ตามหลัง thelarche
• Menarche (ประจำเดือนครั้งแรก) เฉลี่ยอายุ 12.5 ปี หรือ 2–3 ปีหลัง thelarche

Tanner Staging (Sexual Maturity Ratings)

เพศชาย — Genitalia & Pubic Hair:

เพศหญิง — Breast:

เพศหญิง — Pubic Hair: เหมือนกับ Tanner staging pubic hair ของชาย (I–V) แต่ stage II เป็นขนบางยาวตาม labia

Actions of Sex Hormones

ส่วนที่ 2 — พัฒนาการทางจิตสังคม (Psychosocial Development) และการคัดกรองวัยรุ่น

Psychosocial Development: 3 ระยะ

Early Adolescence (10–13 ปี)

• เริ่มแยกตัวจากพ่อแม่, ความสนใจกิจกรรมครอบครัวลดลง, ขัดแย้งกับพ่อแม่เริ่มต้น
• กังวลกับการเปลี่ยนแปลงร่างกาย, ต้องการความเป็นส่วนตัว
• ชอบเข้าสังคมกับ เพศเดียวกัน (same-sex peer relationship)
• Concrete thinking เป็นหลัก — impulse control ยังไม่ดี เริ่ม abstract thinking

Middle Adolescence (14–17 ปี)

• ขัดแย้งกับพ่อแม่มากขึ้น, ต้องการ autonomy และความเป็นส่วนตัวสูงขึ้น
• ความกังวลด้านร่างกาย ลดลง
• Intense peer group involvement — เพื่อนมีอิทธิพลมาก
• เริ่มมีความรัก (romantic relationships)
• Abstract reasoning เพิ่มขึ้น แต่ decision-making ยังไม่ดี

Late Adolescence (18–21 ปี)

• พัฒนาตัวตนที่ชัดเจน (distinct self), independent จากพ่อแม่
• เพื่อน มีอิทธิพลน้อยลง
• สบายใจกับ body image ของตัวเอง
• มีความสัมพันธ์ intimate กับคู่รัก
• Abstract thinking พัฒนาเต็มที่, risk-taking behavior ลดลง

Adolescent Health Screening: HEEADSSS / HEADDSSS

ในการซักประวัติวัยรุ่น ต้องซักจากวัยรุ่นโดยตรง แยกจากผู้ปกครอง เพื่อสร้าง confidentiality, trust, and rapport ใช้ framework ดังนี้:

Physical Examination ในวัยรุ่น ประกอบด้วย: Ht, Wt, BP, pulse, vision, hearing, skin, teeth, thyroid, back (scoliosis), pubertal development, genitalia

Immunizations ที่สำคัญในวัยรุ่น: Tdap, MMR booster, Hepatitis A+B, Varicella, Meningococcal, HPV vaccine, Annual influenza

Laboratory studies: CBC (anemia), Urinalysis, Cholesterol/fasting lipid panel; STD + HIV testing ในรายที่มีเพศสัมพันธ์

ส่วนที่ 3 — ปัญหาสุขภาพที่พบบ่อยในวัยรุ่น

Primary Amenorrhea

นิยาม:

• ไม่มีประจำเดือนเมื่ออายุ ≥16 ปี ทั้งที่มี secondary sexual characteristics ปกติ
• หรือ ไม่มีประจำเดือนเมื่ออายุ ≥14 ปี และ ไม่มี secondary sexual characteristics

การเกิดประจำเดือนต้องอาศัย 2 ส่วน:

1. ระบบฮอร์โมน HPG axis (Hypothalamus → GnRH → Pituitary → FSH/LH → Ovary → Estrogen/Progesterone)
2. Outflow tract ที่ปกติ (uterus, vagina)

3 กลุ่มสาเหตุหลัก:

Gynecomastia (ภาวะผู้ชายมีหน้าอก)

• Bilateral หรือ unilateral increase ใน glandular และ stromal breast tissue
• พบใน 60% ของวัยรุ่นชายในช่วง puberty (อายุ 12–14 ปี)
• สาเหตุ: ไม่ทราบแน่ชัด น่าจะเกิดจาก increased sensitivity to estrogen และ increased peripheral conversion of adrenal androgens → estrogen
• DDx: ยา, testicular tumor, illicit drugs, anabolic steroids, thyroid/liver disease
• Management: reassurance — มักหายเองใน 12–15 เดือน (ไม่จำเป็นต้องส่ง lab หาก growth ปกติและ healthy)

Eating Disorders

Anorexia Nervosa (~0.5–1% ของวัยรุ่น, พบบ่อยในเพศหญิง 13–18 ปี)

DSM-5 criteria:

1. Refusal to maintain normal body weight
2. Intense fear of weight gain หรือ becoming fat
3. Disturbed body image

อาการร่วม: excessive exercise, fluctuating emotions, withdrawal จาก peers และ family, preoccupation with food, ไม่รับรู้ถึงความรุนแรงของการขาดสารอาหาร

Exam findings: weight ≥15% below ideal, hypothermia, hypotension, bradycardia, amenorrhea, lanugo hair, edema Lab findings: anemia, leukopenia, low thyroxine/glucose/calcium/magnesium/phosphorus/zinc/sex steroids, high BUN/liver transaminases/cholesterol, prolonged QTc

Bulimia Nervosa (~1–5% ของวัยรุ่น)

DSM-5 criteria:

1. Recurrent binge eating ≥1 ครั้ง/สัปดาห์ เป็น ≥3 เดือน พร้อม inappropriate compensatory behaviors
2. Lack of control ขณะ binge; guilt/anxiety หลัง binge
3. Purging (induced vomiting, fasting, exercise, diet pills)
4. Disturbed body image

Exam findings: มักดูดีกว่า anorexia, น้ำหนักปกติ, sequelae of vomiting (dental enamel erosion, parotid swelling, palate/hand trauma) Lab: low Cl, K, Na; high BUN; high bicarbonate (จาก excessive vomiting)

Depression และ Suicide

• Suicide เป็น สาเหตุการตายอันดับ 3 ในวัยรุ่นอายุ 15–19 ปี (รองจาก unintentional injury และ homicide)
• ~10% ของวัยรุ่นมีภาวะซึมเศร้าทางคลินิก
• เพศหญิง มีภาวะซึมเศร้าสูงกว่าเพศชาย 2 เท่า

Risk factors: family/peer conflicts, substance abuse, significant loss, divorce of parents, poor school performance, physical/sexual abuse, family history of depression/suicide, previous suicide attempt, chronic illness

DSM-5 criteria of Major Depression (≥5 จาก 9 อาการ, ≥2 สัปดาห์, impaired function): A. Depressed/irritable mood | B. Anhedonia | C. Weight change | D. Insomnia/hypersomnia | E. Psychomotor agitation/retardation | F. Fatigue | G. Worthlessness/guilt | H. Poor concentration | I. Suicidal ideation

Substance Abuse

• พบมากใน high school seniors: 75% เคยลองแอลกอฮอล์, 50% เคยลองยาเสพติด, 50% เคยลองบุหรี่
• Most common: alcohol, tobacco, marijuana

Risk factors: household use, depression, anxiety, impulse control problems, ADHD

Warning signs ที่ต้องสงสัย substance abuse: mood/sleep disturbances, truancy, decline in school performance, changes in friends/family relationships, hostile communication, weight loss, depression

ส่วนที่ 4 — Contraceptive Methods และประสิทธิภาพ

วิธีคุมกำเนิดที่สำคัญในวัยรุ่น เรียงจาก failure rate ต่ำสุด → สูงสุด:

ข้อสังเกตสำคัญ:

• Condom ชาย/หญิง = วิธีเดียวที่ป้องกัน STIs ได้ด้วย → เหมาะมากสำหรับวัยรุ่น
• Oral contraceptives มี non-contraceptive benefits: ลด dysmenorrhea, regulate menstrual bleeding, improve acne
• Depo-Provera ฉีดทุก 3 เดือน; ข้อเสีย: bleeding, weight gain, ไม่ป้องกัน STIs
• Implanon ใช้ได้ 3 ปี; ข้อเสีย: menstrual cycle ผิดปกติ
• IUD ข้อเสีย: เสี่ยง PIDs, uterine bleeding; ไม่ป้องกัน STIs